ارزیابی کیفیت هیدرومورفولوژیک رودخانه سولاچای در استان اردبیل با استفاده از شاخص کیفیت مورفولوژیک (MQI)

نظافت تکله, بهروز; اسفندیاری درآباد, فریبا; مصطفی زاده, رئوف; عابدینی, موسی

doi:10.22034/hws.2025.69865.1035

ارزیابی کیفیت هیدرومورفولوژیک رودخانه سولاچای در استان اردبیل با استفاده از شاخص کیفیت مورفولوژیک (MQI)

نویسندگان

¹ دانشجوی دکتری ژئومورفولوژی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه محقق اردبیلی اردبیل ایران

² استاد گروه جغرافیای طبیعی، دانشکده‌ علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران

³ 3- دانشیار گروه منابع طبیعی، دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی، عضو پژوهشکده مدیریت آب، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران.

⁴ 4- استاد گروه جغرافیای طبیعی، دانشکده‌ علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران.

10.22034/hws.2025.69865.1035

چکیده

پژوهش حاضر با هدف ارزیابی کیفیت هیدرومورفولوژیک رودخانه سولاچای در استان اردبیل با استفاده از شاخص کیفیت مورفولوژیک (MQI) انجام شد. این شاخص با تلفیق مؤلفه‌های عملکردی، مصنوعی و تعدیلی، پایداری مورفولوژیکی و شدت مداخلات انسانی را در بازه‌های مختلف رودخانه به‌طور کمی می‌سنجد. در این تحقیق، رودخانه سولاچای به شش بازه مجزا تقسیم گردید و ۲۵ شاخص مرتبط با فرم و فرآیندهای هیدرومورفولوژیکی در هر بازه ارزیابی گردید. نتایج نشان داد که مقدارMQI در بازه‌های مورد مطالعه بین 29/0 تا 81/0 متغیر است. بازه‌های 1 و 4 با مقدار 81/0 در طبقه «خوب» قرار گرفتند که بیانگر پایداری ساختاری، پوشش گیاهی مناسب و کمترین میزان مداخلات انسانی است. در مقابل، بازه 2 با مقدار 29/0 در طبقه‌ «خیلی ضعیف» قرار گرفت؛ ضعف بازه ۲ عمدتاً ناشی از احداث سد، کاهش پوشش گیاهی حاشیه‌ای و تغییر رژیم جریان و رسوب است. بازه‌های 3، 5 و 6 در طبقه «متوسط» (61/0 تا 65/0) جای گرفتند و از ثبات نسبی اما با اثرات محسوس فعالیت‌های انسانی برخوردارند. به‌طور کلی، روند کاهش MQI از بالادست به پایین‌دست حاکی از افزایش تدریجی شدت مداخلات انسان‌زاد و تغییر کاربری اراضی است که منجر به تضعیف پویایی طبیعی و توان خودتنظیمی رودخانه شده است. رودخانه سولاچای در حال حاضر در وضعیت نیمه‌پایدار تا پایدار نسبی قرار دارد، اما تداوم بهره‌برداری ناپایدار می‌تواند این تعادل را برهم زند. پیشنهاد می‌شود در مطالعات آتی از مدل‌های هوش مصنوعی و تحلیل‌های مکانی پیشرفته برای پایش مستمر تغییرات مورفولوژیکی و هیدرولوژیکی بهره گرفته شود.

کلیدواژه‌ها